Oude begraafplaats aan de Bornsestraat te Hengelo

poortgebouw

Poortgebouw voorzijde

De meeste mensen lopen of fietsen er voorbij. Volstrekt logisch eigenlijk, want wie gaat er nu voor de afwisseling even over een begraafplaats wandelen? Toch hoop ik een aantal lezers te kunnen verleiden om toch eens een keer, via de poort van de statige entree, deze oude begraafplaats van Hengelo te bezoeken. Je zult dan snel merken dat je je bevindt op een van de meest fraaie, oudste en rustieke plekjes van Hengelo.

Daarnaast ademt het gebied de sfeer van het verleden. Je komt er veel namen tegen van mensen die een belangrijke rol hebben gespeeld bij de ontwikkeling en groei van onze gemeente. Volkomen terecht heeft deze oude Algemene Begraafplaats dan ook vanwege haar cultuurhistorische waarde het predicaat Rijksmonument gekregen.
Graag voldoe ik aan de wens van de redactie van Kiek’n op ‘n Es om iets meer inzicht te geven over de geschiedenis van deze begraafplaats.

Ontstaansgeschiedenis
Zo’n 500 jaar geleden, in de 16e eeuw, stond er vanuit Hengelo langs de weg naar Borne, in de vorm van een kapel, al een kerkgebouw. Als bouwjaar staat het jaar 1545, maar op dezelfde plek had al eerder een kapel gestaan. In hetzelfde jaar waarop de kerk gereed kwam, overleed de Heer van het Huys Hengelo, Frederick van Twickelo. Hij wordt in de nieuwe kerk begraven en er wordt een prachtige grafsteen (epitaaf) voor hem gemaakt.

Eigenlijk werd vroeger de naam Hengelo niet zo vaak gebruikt. Men sprak in die tijd meestal over de marke Woolde. Volgens een oude akte van de Heeren van Daalen uit Diepenheim, was er omstreeks 1180-1235 zelfs al sprake van een ‘Hof to Wolde’. Later, pas in 1457 wordt de naam ‘Hof to Hengelo’ in officiële stukken gebruikt.
Vanaf het begin moeten de kerk en het kerkhof sterke banden hebben gehad met de havezate (voornaam adellijk huis) Huys Hengelo. In en rondom deze kerk werden de overledenen begraven, vandaar Kerk + Hof = Kerkhof.

HuysHengeloKerkhofkaart

Detail kaart van Hengelo met Huys  Hengelo, kerk en kerkhof, 1821

In 1828 werd het verboden om overledenen in de kerk te begraven. Zowel kerk als de havezate verkeerde in deze periode in een zeer slechte staat. In1830 werd besloten zowel de kerk als het Huys Hengelo te slopen. Van de kerk zijn enkele herinneringen overgebleven. De hiervoor genoemde grafsteen van Frederick van Twickelo, werd bij de sloop van het kerkje, in 1838, overgebracht naar de Oude Blasius-kerk in Delden.
Een romaans doopvont, met waarschijnlijk een veel oudere historie, kreeg uiteindelijk in 1972 een plaats in het kerkgebouw ‘de Hoeksteen’ aan de Drilscholtenstraat. Tenslotte het klokje uit 1515, werd na de sloop opgehangen in de nieuw gebouwde Nederlands Hervormde Kerk (1839), bij ons bekend als de ‘Waterstaatskerk’.

Van Kerkhof naar Algemene Begraafplaats

Na 1840 werd de begraafplaats opnieuw ingericht. Weinig bleef over van het voormalige kerkhof. Bij de herinrichting zijn nog maar een vijftal zerken van voor 1840 overgebleven. Een ervan was van de laatste bewoner van het Huys Hengelo, de Heer Adolf  August Frederik Maurits Baron von Mulert, die op de jeugdige leeftijd van 32 jaar in 1832 overleed. In1868 werd er op de begraafplaats een lijkenhuisje geplaatst. Hiervoor in de plaats kwam omstreeks 1890 het huidige fraaie poortgebouw.

Poortgebouwachterzijde

Afb. 3. Poortgebouw achterzijde

In de tweede helft van de 19e eeuw maakte Hengelo een geweldige groei door. Dit kwam vooral door de opkomst van de textiel- en later de metaalindustrie. Zo had onze gemeente, eind december1840, een inwonertal van 3561.Eind 1909 was dit aantal gegroeid naar 20.073!* In deze periode had de gemeente al een keer ingestemd met een plan de begraafplaats iets uit te mogen breiden. Maar er moest toch worden uitgekeken naar een nieuwe plek. Deze werd gevonden aan de Oldenzaalsestraat. Uiteindelijk kon hier in 1910 een nieuwe algemene begraafplaats in gebruik worden genomen.

Vereeniging Gemeenschappelijk Onderhoud
Wat moest er nu gebeuren met deze oude begraafplaats? Door verwaarlozing, waarbij vooral het onderhoud te wensen overliet, werd gedreigd met een sluiting.
Op initiatief van mevr. Frederika ter Horst werd een aantal notabelen bijeen gebracht om het behoud van de begraafplaats te bewerkstelligen. Dit vooral uit piëteit voor de overledenen. Met de oprichting, in 1912, van het VGO, de Vereeniging voor Gemeenschappelijk Onderhoud, hoopt men de zorg voor de begraafplaats veilig te stellen. Dit zou kunnen worden gerealiseerd door de begraafplaats een meer parkachtig karakter te geven.

Hoofdpad

Afb. 4. Hoofdpad

Samen met de heer G. Apool, woonachtig in het poortgebouw en van beroep doodgraver, nam Frederika ter Horst de zorg voor beplantingen en kleine herstelwerkzaamheden ter hand. Tot aan haar overlijden in 1938 bleef zij zich inzetten voor deze begraafplaats. Zij had haar hele vermogen aan het VGO nagelaten en werd dan ook op deze plaats, waar ze met zo veel passie haar tijd en zorg aan had gegeven, ter aarde besteld. 
Ter herinnering aan haar werd op een speciale plek een stenen bank geplaatst. Later, bij het 75 jarig bestaan van de VGO in 1987, werd er een door mijn broer Piet vervaardigde kleine bronzen beeltenis van haar aan toegevoegd.

BronsPietFrederikaterHorst

Afb. 5. Bronzen beeldje van Frederika ter Horst

Waarom deze plek nog steeds in ere houden?

Zoals reeds in het begin van dit artikeltje is aangegeven, moet dit unieke plekje in Hengelo met veel zorg worden bewaard. De bescherming als Rijksmonument betekent niet automatisch dat alle zorg dan ook meteen gegarandeerd is. Voortdurend zal gewaakt moeten worden om deze voor onze gemeente ook cultuurhistorisch zo belangrijke plek in ere te houden.

Uit respect
Immers, bij een willekeurig wandeling over de begraafplaats vallen de namen op van personen die een zeer belangrijke bijdrage hebben geleverd om onze gemeente te maken tot in feite ” het historisch industriële centrum van Twente”.
Direct bij het binnenkomen vallen, rechts, twee opvallende praalgraven op van H.J. Ekker(†1896)en J.E. Stork(†1893).

PraalgravenEkkerenStork

Afb.6 Praalgraven van de familie Ekker en Stork

Samen met de bekende Charles Theodoor Stork waren deze zwager en broer, directeuren van de KWF. Deze Koninklijke Weefgoederen Fabriek was de grootste textielweverij van Hengelo. Juriaan Engelbert gaf trouwens ook de opdracht voor het bouwen van de ons bekende villa Het Tichelwerk.
Hendrik J. Ekker woonde in een imposante, en inmiddels verdwenen villa, op de hoek van de Marskant en de Deldenerstraat.
Verder vind je er de graven van directieleden De Monchy, van de Nederlandse KatoenSpinnerij (NKS).

GravenDeMonchy

Afb. 7. Familiegraven De Monchy

Ook een bekende ondernemer was F W. Hulshoff Pol. Hij had een wolweverij en ververij aan het begin van de Beukweg. Daarnaast was hij ook de eerste voorzitter van de VGO (deze oude begraafplaats), Hij woonde in een prachtige villa aan de Beursstraat, later Hotel Deters, nu Eetcafé De Buurman /Dragonder. Verder de graven van bekende Hengeloërs, zoals onder andere Van Alphen, Berger, Ten Cate, Ter Marsch en Van Wezel.

Om de sfeer
In de afgelopen vijftig jaar heeft hier de flora en fauna een beetje de vrije hand gehad om er een bijzondere sfeer te creëren. Dit kwam mede, omdat er niet te veel geld beschikbaar was om rigoureus opknapbeurten te laten plaatsvinden. Helaas is er deze zomer in het kader van een z.g. Herinrichtingsplan, naar mijn gevoel, op een veel te rigoureuze manier gesnoeid in de vele oude heesters en rododendronstruiken. Hiermee heeft de begraafplaats veel van zijn intieme en besloten karakter verloren.
Ondanks deze kritische kanttekening, blijft deze oude Algemene Begraafplaats een uniek plekje in onze gemeente. Een rustgevende plek in de directe nabijheid van de onze drukke binnenstad. Eenmaal per jaar, meestal in mei wordt er in samenwerking met de muziekschool een zondagochtendconcert gegeven. Misschien een mooie gelegenheid om eens te komen luisteren en rond te kijken.

Slot
Voor het maken van deze bijdrage heb ik dankbaar gebruik kunnen maken van diverse oude documenten van mijn broer Piet (1934-1996), die zich vele jaren zeer intensief heeft bezig gehouden met historisch en archeologisch onderzoek van onze gemeente en regio. Vanaf eind jaren zestig heeft hij zich specifiek ingespannen om meer aandacht te vragen voor de oude begraafplaats en was hij nauw betrokken bij het opnieuw inspireren van de Vereeniging voor Gemeenschappelijk Onderhoud.  

Henk Hamer
Noot: De foto’s zijn door mij gemaakt van een besneeuwde begraafplaats op Nieuwjaarsdag 2010.
*) Bron: “De Twentsche Nijverheid in Beeld”, Haarlem1915